חומר רקע

תחושת הביטחון של נשים ומוסדות 2013 המדינה בישראל الشّ عور باألمن واألمان لدى النّساء 2013 ومؤسّسات الدّولة يف إرسائيل אסיה איסטושינה, איריס זמיר- חוקרות מרים פרח- רכזת הפרויקט קואל יצ י ית מדד הב יטחון ש ל נשים آسيا أسيتوشينا، إيريز زَمري- الباحثات ائتالف مؤرش األمن واألمان للنساء مريم فرح- مركزة املرشوع מדד הביטחון של נשים מדד הביטחון של נשים כהגדרה מחודשת של מושג הביטחון, בהתייחס למדיניות ציבורית דו"ח המחקר מתבסס על נתונים של "מדד הביטחון של נשים". פרויקט "מדד הביטחון של נשים" הוא ארגון פמיניסטי, אישה לאישה -פרויקט משותף לשישה ארגונים פמיניסטים: נשים נגד אלימות, כיאן - נשים לסביות פלסטיניות, קואליציית נשים לשלום, פרופיל חדש- מרכז פמיניסטי חיפה, אסוואת- .תנועה לאזרוח החברה בישראל תכלית הפרויקט ליצור מדד שיבחן את רמת הביטחון של נשים מקבוצות חברתיות שונות, בתוך ישראל, מגדרי, כלכלי, חברתי, פוליטי, פיסי, מיני ועוד. מטרת המחקר לקדם שינוי בתפיסה - ויקיף מגוון תחומים של מהו ביטחון ומה המשמעות של חוסר ביטחון. בישראל ביטחון נתפס לרוב במושגים צבאיים, ואילו הפרויקט מכוון להרחיב את המושג לתחומים נוספים של ביטחון כלכלי, של בריאות, של אלימות במשפחה, של אלימות מינית ועוד. תחושת הביטחון של נשים ומוסדות המדינה בישראל למידע נוסף מרים פרח- רכזת הפרויקט קדישאי - רונית מריאן- עריכה סוהיל מטר- תרגום לערבית website: www.women-security-index.org email: [email protected] מדד הביטחון של נשים אסיה איסטושינה, איריס זמיר תחושת הביטחון של נשים ומוסדות המדינה בישראל ייעודם של מוסדות המדינה הוא לעמוד לשירות הציבור, ובכך גם לספק לגברים ולנשים תחושת ביטחון והגנה, להבטיח את זכויות האדם שלהם ואת נגישותם למשפט צודק. בין המדדים ליעילותם של מוסדות המדינה ניתן למנות את איכות השירות הציבורי, את מידת הצדק והביטחון שהמדינה מספקת לתושביה ואת מידת ההגנה על זכויות התושבים. שילוב כל אלה יוצר את תחושת הביטחון של התושבים. פרויקט המחקר "מדד הביטחון של נשים" מטפל ברבות מהסוגיות הקשורות לביטחונן של נשים הוחלט להתעמק בסוגיית מוסדות המדינה. במסגרת פרויקט המחקר נערך סקר 2013-בישראל. ב נשים (מדגם מייצג), בערבית ובעברית. בנוסף, התקיימו במסגרת המחקר 562 שכלל ראיונות עם שש קבוצות מיקוד. כדי להמחיש את הנתונים הסטטיסטים מובאים בנייר העמדה ציטוטים מדברי משתתפות בקבוצות המיקוד. המחקר התמקד בשתי קטגוריות של מוסדות: המוסדות ה"ביטחוניים" - אלה האמורים לספק הגנה פיזית, כמו המשטרה, הצבא ומשטרת הגבולות; והמוסדות האזרחיים- ,אלה האמורים לספק הגנה משפטית, חברתית וכלכלית, כמו המוסד לביטוח לאומי, שירות התעסוקה ובתי דין אזרחיים ודתיים. נקודת מבטן של נשים, כפי שהיא מוצגת בתוצאות הסקר ומהדיונים בקבוצות המיקוד, מציגה תמונה בעייתית. לצד דוגמאות חיוביות, נשים רבות סובלות מהיעדר גישה למוסדות המדינה או חשות שאותם מוסדות פוגעים בהן ומחלישים אותן. התחושות ששבו ועלו בקבוצות המיקוד היו השפלה, איום, אובדן שליטה, חוסר אונים, ייאוש, ותכופות גם כעס. מאמר זה עוסק בדינמיקה הבעייתית שבין נשים המתגוררות בישראל, לבין המוסדות של מדינת ישראל. מוסדות אלה אמורים אמנם, לספק בעת הצורך הגנה (משפטית, פיזית, כלכלית ועוד) לתושבי המדינה ככלל, ולנשים בפרט – אך המחקר מראה בבירור כי עבור נשים, מוסדות אלה הם גם מקור לחששות ולמתח. 02 | 01 נשים יהודיות אזרחיות ישראל מכלל הנשים היהודיות שהשתתפו בסקר דיווחו שהן חוששות ממוסדות אזרחיים כמו ביטוח לאומי 41.4% . מהן חוששות ממוסדות ביטחוניים כמו משטרה, משטרת הגבולות וההגירה וצבא33%-ולשכת התעסוקה, ו נשים יהודיות דיווחו שהמשטרה מעוררת אצלן תחושת חוסר ביטחון חריפה.38.3% טטיאנה: "רק המחשבה על מפגש עם משטרה מייצרת בי אימה. אני מרגישה שאני תמיד אהיה חשודה, חובת ההוכחה שאני בסדר תהיה עלי. אין לי גב, אני אם חד הורית, כך שזה מפחיד עוד יותר". בהתאמה). 9%- ו4.1%( הצבא ומשטרת הגבולות יוצרים תחושת חוסר ביטחון בקרב שיעור קטן יותר של נשים מהנשים היהודיות מרגישות שהצבא מעניק להן תחושת הגנה. 68% אוסנת: "כן, הצבא נותן תחושה של הגנה מול השכנים שלנו במזרח התיכון. צה"ל מגן עלינו מפני השמדה." זהו נתון הדורש התעמקות והסבר. בכל העולם נשים נפגעות יותר מגברים במקרים של סכסוכים לאומיים ומלחמות. בנוסף, ההיסטוריה של ישראל מראה שהצבא לא מונע מלחמות וסכסוכים אלא את ההיפך; וכחיילות, נשים רבות סובלות מסקסיזם ואלימות מינית במהלך שירותן הצבאי. מדוע אם כן, נשים יהודיות עדיין מדווחות שהצבא מעניק להן ביטחון? סביר להניח שתחושת האיום הקיומי של נשים יהודיות היא אמתית ואותנטית. בהיעדר אלטרנטיבה מדוברת וברורה לא נשאר להן אלא לסמוך על הצבא. כך יוצא שהאלטרנטיבה מבחינתן היא חיים בפחד קיומי מתמיד. אם אכן זו הסיבה, ובהתחשב אינו גבוה כל כך...68% בניצול הציני שעושות ממשלות ישראל לדורותיהן בפחד הקיומי, הנתון של מהנשים חוששות מן המוסד לביטוח לאומי ומרגישות חוסר ביטחון בהתמודדות מולו. 30% דנה: "אני מרגישה שאני כל כך תלויה בביטוח לאומי. כל החלטה קטנה שלהם יכולה להשפיע המון על החיים שלי, וזה גורם לי להרגיש חסרת אונים ומפוחדת". מרינה: "אני הולכת לביטוח לאומי כאילו לשדה קרב. הם ייקחו ממני את המקסימום, אבל כשצריך לקבל – יעשו הכול כדי שלא אקבל מה שמגיע לי". - "מוסד זה אמור לספק ביטחון כלכלי ברגעים הקשים ביותר של החיים ודווקא הוא – "הביטוח הלאומי מתגלה כמוסד המאיים על תחושת הביטחון של נשים ומערער אותה יותר מאשר מוסדות אזרחיים אחרים. חוששות 22.4% . מהנשים דיווחו שבתי המשפט האזרחיים גורמים להן לתחושת חוסר ביטחון17.6% .מפני בתי המשפט הדתיים מירה: "יש להם המון שליטה על חיינו, וזה לא לטובת נשים. מה זאת אומרת, בעלי עזב אותי ויש להם כוח להחליט אם אני איחשב עגונה או לא?!" אחוז זה לא מפתיע בהתחשב בעובדה שבתי הדין הרבניים הם מוסדות פטריארכליים ששולטים בדיני אישות. תחושת הביטחון של נשים ומוסדות המדינה בישראל אסיה איסטושינה, איריס זמיר אחוז נמוך יחסית של נשים דיווחו על חוסר ביטחון בהתנהלות מול שירותי הרווחה ולשכות התעסוקה בהתאמה).6.3%- ו9.5%( נשים פלסטיניות אזרחיות ישראל מהנשים הפלסטיניות שהשתתפו בסקר חוששות מפני המוסדות הביטחוניים והאזרחיים.60% חשות שהם37.7% מהנשים הפלסטיניות אזרחיות ישראל חוששות מפני בתי הדין הדתיים ואילו32.9% .מספקים להן תחושת ביטחון ניסרין: "התגרשתי בבית משפט דתי. זה באמת תלוי על איזה סוגיה מדובר – יש נושאים שבהם השופטים בבית המשפט הדתי תומכים בנשים, כמו משמורת על הילדים, ויש נושאים בהם הם יכולים לעשות בעיות רציניות". תמונה מעניינת עולה בנוגע לבתי הדין הדתיים. נראה שבתי הדין האלה משמעותיים ביותר עבור הנשים הפלסטיניות ויש להם תפקיד כפול בחייהן. המספרים משקפים את האמביוולנטיות של היחס של נשים פלסטיניות לבתי הדין הדתיים. מצד אחד העמדה של בתי הדין הדתיים היא פטריארכלית במידה רבה, ובכך היא פוגעת באינטרסים של נשים ומערערת את תחושת הביטחון שלהן. מאידך, בתי הדין הדתיים נותנים תחושה של אוטונומיה לאומית – הרי הם בין המוסדות היחידים שנמצאים בשליטה של הפלסטינים עצמם. בנוסף, נשים שהשתתפו בקבוצות המיקוד העידו שבתי הדין הדתיים נתפסים כידידותיים יותר, נגישים יותר ומנוכרים פחות מאשר בתי הדין האזרחיים. מהן דיווחו שהוא מעניק 15.9% מהנשים הפלסטיניות חוששות מהמוסד לביטוח לאומי ואילו5.7% להן תחושת ביטחון. נשים פלסטיניות רבות חוות את המוסד לביטוח לאומי כלא נגיש בגלל הקושי בהגעה למשרד עצמו, ובגלל הקושי לנווט בתוך הביורוקרטיה המורכבת. רבות מעדיפות להסתמך על גברים במשפחה בכל הנוגע לטיפול בענייני הביטוח הלאומי. כמו כן, עלה בקבוצות מיקוד שלנשים פלסטיניות רבות חסר מידע לגבי הזכויות שלהן, או שאינן מודעות לזכויות שלהן ולכן אינן פונות כלל למוסד לביטוח לאומי; בכך הוא הופך להיות לא רלוונטי לחייהן. מהנשים דיווחו שהוא מעניק להן תחושת 6.4% מהנשים הפלסטיניות חוששות מן הצבא ואילו5.7% ביטחון. הצבא אינו נתפס כמקור לפחד או לתחושת ביטחון. חשוב לזכור שראיינו נשים פלסטיניות אזרחיות ישראל בתוך הקו הירוק ולכן המפגש שלהן עם הצבא הוא מוגבל. מהנשים הפלסטיניות חוששות ממשטרת הגבולות. מתוך הראיונות עלו כמה גורמים לכך: חשש 44.3% .מפני תפיסתן כ"איום טרור", חשש מפני השפלה וחשש מפני חיפוש גופני רנא: "אני נשואה לגבר מהגדה המערבית. אנחנו חיים בישראל כבר שנים, ויש לנו שני ילדים. 04 | 03 כשהחלטנו לצאת לחופשה משפחתית בטורקיה, התעקשו במשטרת הגבולות ללוות את בתי, בת שמונה, לשירותים. הרגשתי שהתייחסו לארבעתנו כאילו היינו איזה משפחה של טרוריסטים. זאת הייתה טראומה בשבילי ובשביל הילדים". רולא: "...הם גם חיטטו בדברים, גם עשו חיפוש גופני. ממש בכיתי שם. יש להם כוח, ואני כאילו לא שווה כבן אדם בכלל". המפגש עם ביקורת גבולות היא אחת החוויות הקשות עבור פלסטינים אזרחי ישראל. גברים ונשים כאחד חווים חוסר אונים, חדירה למרחב הפרטי והשפלה. לנשים החוויה הזאת קשה במיוחד כשמדובר בבדיקות גופניות, שנתפסות כפוגעניות מאוד. נג'ואן: "חברה שלי טסה לחו"ל, ביקשו ממנה להוריד את כל הבגדים, להישאר בתחתונים, היא פרצה בבכי שם על המקום." הנשים המרואיינות ציינו גם, כי בפנייה אל המוסדות האזרחיים נוח להן יותר לפנות אל פקידים ערביים בגלל השפה ומפני שיש להן תחושה שאלה יעזרו להן יותר מאשר הפקידים שאינם ערבים. המעמד הכלכלי נשים יהודיות 31.5% מהנשים היהודיות בעלות הכנסה נמוכה חוששות ממוסדות המדינה האזרחיים לעומת50% מבין הנשים בעלות הכנסה נמוכה חוו השפלה או התעללות10% .מהנשים בעלות הכנסה גבוהה בלבד מהנשים בעלות הכנסה גבוהה. 3.5% מצד עובדים במוסדות האזרחיים לעומת מהנשים 27% מהנשים בעלות הכנסה נמוכה חוששות ממוסדות המדינה "הביטחוניים" לעומת37% .בעלות הכנסה גבוהה כך נראה בבירור בקרב נשים יהודיות שככל שהמעמד הכלכלי של האישה נמוך יותר, כך עולה החשש מפני מוסדות המדינה, הן האזרחיים והן "הביטחוניים". נשים פלסטיניות מהנשים הפלסטיניות בעלות הכנסה נמוכה חוששות ממוסדות המדינה האזרחיים לעומת 70% . מבעלות הכנסה ממוצעת או גבוהה43.9% בתחושת החשש מפני המוסדות "הביטחוניים" גם כן קיימים הבדלים בין הנשים בעלות ההכנסה בהתאמה). 47.5%- ו69.5%( נמוכה לבעלות ההכנסה ממוצעת או גבוהה מן הנתונים מסתבר שבקרב נשים פלסטיניות ההשפעה שיש למעמד הכלכלי על תחושת הביטחון חזקה אף יותר מאשר אצל הנשים היהודיות. תחושת הביטחון של נשים ומוסדות המדינה בישראל אסיה איסטושינה, איריס זמיר קבוצות מוחלשות מוסדות מתיימרים לרוב לשרת את טובת הכלל, כשלמעשה הם משעתקים יחסי כוח בלתי שוויוניים, או דוחקים לתחתית סולם העדיפויות את הטיפול בקבוצות מסוימות כמו מיעוטים אתניים, נשים מבוגרות ועוד. תכופות, נשים מקבוצות מוחלשות חוות יותר קשיים בתחומים שונים בחייהן מאשר נשים מקבוצות אחרות; ביניהם ההתמודדות עם מוסדות המדינה. סוגיות ספציפיות הקשורות לחוויות אלו מהוות מהנשים היהודיות ילידות הארץ חוששות מפני בתי 20.3% ,מקור לחששות ולמתחים נוספים. למשל מבין הנשים שהגיעו לישראל מבריה"מ לשעבר.36.4% דין רבניים, לעומת קטיה: "התגרשתי בישראל מבעלי הראשון. החוויה הייתה של דחייה נוראית. אחד מהמקומות האחרונים שבהם אני רוצה למצוא את עצמי. גם כל העניין של יהדות היה בעייתי, הם גם נגד נשים. בשבילם אני סוג ב'." מהנשים האשכנזיות חוששות ממשטרת הגבולות, הרי שיעורן של הנשים 7.5% בדומה לכך, אם רק . שיעור דוברות הרוסית בהקשר זה גבוה פי 11.1%-המזרחיות החוששות ממשטרת הגבולות עולה ל .22.7% – שלושה קבוצות מוחלשות ביותר ככל שנשים מוחלשות יותר, כך הן חוות קשיים גדולים יותר במפגשן עם מוסדות המדינה. תכופות, לנכות, ללסביות, יוצאות אתיופיה, לנשים שאינן אזרחיות ישראליות (מהגרות עבודה,פליטות) ולקורבנות סחר בנשים אין כלל גישה לזכויות בסיסיות. מאשר מספר הנשים ללא 4 מספר הנשים עם מוגבלות שחוו פגיעה מצד מוסדות המדינה הגדול פי ) . הנשים האלה מדווחות שהמפגש עם המוסדות מעמיק את תחושת 8.5 % לעומת33.3%( .מוגבלות החולשה והתלות שלהן. חנה: "יש לי נכות, והמצב שלי החמיר. הגשתי מסמכים כדי שיעלו לי אחוזי נכות. לא ישנתי לילות מרוב מתח. בפגישה הם אמרו לי "מה שיש לך זה שום דבר. אז אני גם סובלת ממחלה וגם מתנצלת ומצטדקת." ביולוגית.-נשים לסביות נתקלות בקשיים בקבלת מעמד הורה לאם הלא שנים עדיין לא מוגדרת כאמּה".15 נינה: "הבת שלנו כבר בת שנה וחצי, ובת הזוג שלי מזה יהודיות ושחורות, יחד עם מעמדן כמבקשות -נשים אריתריאיות, למשל, חשות שהשילוב של היותן לא מקלט ופליטות, הוא גורם חשוב לתחושת חוסר הביטחון שלהן. בוטאניה: "בבית החולים, כשילדתי את הבן שלי, סירבו לעזור לי... חידוש אשרת השהייה שלי הוא שרירותי לחלוטין, ותלוי במצב רוחו של הבחור שמטפל בי במשרד הפנים". 06 | 05 דיון נשים שהשתתפו בקבוצות המיקוד דיברו על השפלה ותחושת איום שחוו במפגש עם מוסדות המדינה. וכדי להימנע מחוויות כאלה הן משתדלות להיעזר כמה שפחות בשירותי המוסדות האלה. ההשפעה הפסיכולוגית הקשה שיש לאופן ההתנהלות של מוסדות המדינה ולמדיניות הפעולה שלהם עלולה לגרום לנשים לחוש חסרות אונים, מושתקות, ומודרות מהשירותים החברתיים שהן זכאיות להם. לימור: "הרבה פעמים, יש לנו זכות לקבל שירות מסוים (בשירותים החברתיים או בביטוח לאומי), אבל המדיניות של המוסדות בפועל היא למנוע מאתנו לקבל את השירותים האלה, כאילו התפקיד שלהם זה להחליט מי זכאית להם ומי לא, ואם מישהי באה לבקש את השירות הזה, היא בטח שקרנית". מחדליהם של מוסדות שאינם מתפקדים כראוי, אינם מוגבלים למניעת השירותים שהם אמורים את הנשים, ומונעים מהן גישה לזכויות והטבות. נשים רבות - ואף משתיקים- לספק. הם מחלישים בקבוצות המיקוד טענו כי אינן תולות ציפיות רבות במוסדות המדינה, וכי הן משתדלות להמעיט ככל האפשר בפנייה אליהם. רים: "אני מעדיפה לא ליצור קשר עם השירותים החברתיים. אני לא אוהבת ללכת לשם, אני מרגישה כמו קבצנית. אז אני משתדלת להימנע מהם". סוגיה נוספת שעלתה במחקר היא תחושת התלות המוחלטת של הנשים במוסד אליו פנו. תחושה שהמוסדות שולטים בחיי המטופלות בהם. שירלי: "החשש הוא מהמהירות בה המוסדות יכולים יומי. יש להם שליטה גדולה מאוד על חיי וזה מאוד מערער." -לערער את הקיום הבטוח היום המחקר מלמד כי הבעיה לא נובעת מהתייחסות של הפקידים והפקידות, אלא מהאופן שבו המערכת מתפקדת ככלל. אנה: "פגשתי גם פקידים שניסו לעזור לי. אבל מול המערכת כולה אני מרגישה שאני ג'וקית קטנה ואני מסתובבת במעגל אין סופי של ייאוש." סיכום: דרישה להגנה בתפיסה האזרחית המדינה קמה כדי לספק שירותים והגנה לתושביה. ועל כן, בין האזרחים למדינה קיים חוזה שבו התושבת מתחייבת לשלם מסים ולשמור על חוקי המדינה, והמדינה מצידה מתחייבת לספק הגנה פיזית ולמלא את הצרכים החברתיים כמו חינוך, בריאות דיור ופרנסה. קבוצה נוספת היא של נשים החיות בישראל ומגיעות להן זכויות מכוח החוק הבינלאומי. ממצאי מחקר זה מראים שהנשים אינן תופסות את המדינה כממלאת את התחייבותה. ממצאים אלה חייבים להעלות שאלות עקרוניות על שולחנם של קובעי מדיניות ומצריכות בדק בית מצד מוסדות המדינה בכל הנוגע לתפקוד שלהם ולהנגשתם למי שזקוקות לשירותיהם. תכופות, נשים חשות שאין להן כל יכולת לשנות את אופן הפעולה של מוסדות המדינה (כאשר המשטרה והמוסד לביטוח לאומי הם המוסדות הבולטים שבמקום לספק תחושת הגנה מעוררים חשש). התשובות לשאלות אלה טמונות מעל לכול בתפיסת המציאות של הנשים, ובהבנה של חווית המפגש שלהן עם מוסדות המדינה. מתוך כך, ניתן יהיה להתמקד בשינוי המצב הקיים. יש לבנות בריתות חדשות בין מוסדות הממשלה, בכל הרמות, לבין ארגוני החברה האזרחית. זכותן של נשים לחיות בכבוד, ולקבל יחס מכבד והוגן מצד המדינה. الشّ عور باألمن واألمان لدى النّساء ومؤسّسات الدّولة يف إرسائيل 08 | 07 آسيا أسيتوشينا، إيريز زَمري مؤرش األمن واألمان لدى النّساء استخدام مؤشّ األمان لدى النّساء لتعريف مصطلح األمان من جديد، يف ما يخصّ السّ ياسات العامّة تعتمد ورقة املوقف هذه مُعطيات مرشوع ״مرشوع مؤرش األمن واألمان لدى النساء״. إنّ مرشوع ״مرشوع جمعيّة - مؤرش األمن واألمان لدى النساء״ هو مرشوع مشرتك لستّة جمعيّات نسويّة: نساء ضدّ العنف، كيان نساء مثليّات فلسطينيّات، تحالف النّساء من أجل السّ الم، - مركز نسويّ يف حيفا، أصوات- نسويّة، إيشاه إليشاه الحركة ملناهضة العسكرة يف ارسائيل.-وبروفايل جديد غاية املرشوع هي إنتاج مؤشّ لفحص مستوى األمان الذي تشعر به نساء من مختلف األوساط املُجتمعيّة يف إرسائيل، حيث يشمل عددًا من املجاالت، منها الجندري، واالقتصادي، واالجتامعي، والسّيايس، والجسدي، والجنيس وغريها من املجاالت. يهدف املرشوع إىل تعزيز عمليّة إحداث تغيريات يف إدراك مُصطلح األمان ومعنى عدم الشّعور باألمان. يف إرسائيل، يتمّ قرن األمان باملُصطلحات العسكريّة يف الغالب؛ يصوّب املرشوع نحو جعل رقعة املُصطلح تتّسع لتشمل مجاالت إضافيّة كاألمان االقتصادي، والصّحي، وذلك املُتعلّق بالعنف األرسي، والعنف الجسدي وغريها من املجاالت. : ملعلومات اضافية مريم فرح- مركزة املرشوع ترجمة وتحرير: سهيل مطر website: www.women-security-index.org email: [email protected] مؤرش األمن واألمان للنساء الشّ عور باألمن واألمان لدى النّساء ومؤسّسات الدّولة يف إرسائيل الشّ عور باألمن واألمان لدى النّساء ومؤسّسات الدّولة يف إرسائيل الهدف من مؤسّسات الدّولة هو تقديم الخدمات للجامهري، وبذلك يُفرتض أن تعطي للرّجال والنّساء شعورًا باألمان والحامية، وأن تحافظ عىل حقوق اإلنسان وأن متكّنهم من الوصول إىل املحاكم العادلة. من بني املؤشّ ات التي تشري إىل نجاعة مؤسّسات الدّولة، ميكننا تعديد جودة الخدمات العامّة، ودرجة العدالة واألمان اللّذين تقدّمهام الدّولة ملواطنيها ودرجة الدّفاع عن حقوق السكّان. إنّ دمج جميع هذه يخلق شعورًا باألمان لدى السّكّان. يغطّي مرشوع البحث ״مؤشّ األمن واألمان لدى النّساء״ قضايا عديدة تتعلّق بأمان النّساء يف إرسائيل. قرّرنا يف عام امرأة (عيّنة 562 أن نتعمّق يف قضيّة مؤسّسات الدّولة. يف إطار املرشوع أجرينا استقصاءً اشتمل عىل مقابالت مع2013 مجموعات بؤريّة. لتجسيد املُعطيات اإلحصائيّة، أدرجنا6 منوذجيّة)، باللّغتني العربيّة والعربيّة. إضافة إىل ذلك، تمّ عقد يف ورقة املوقف هذه اقتباسات من أقوال النّساء اللّ يت شاركن يف املجموعات البؤريّة. يُركّز البحث عىل نوعني من املؤسّسات: املؤسّسات املُسمّ ة باملؤسّسات ״األمنيّة״، أيّ تلك التي من املفرتض أن تقدّم لنا الحامية الفعليّة كالشّ طة، أو الجيش، أو حرس الحدود، واملؤسّسات املدنيّة التي من املفرتض أن تقدّم لنا الحامية القضائيّة، واالجتامعيّة واالقتصاديّة، مثل مؤسّسة التّأمني الوطني، ومكتب العمل واملحاكم املدنيّة والدينيّة. كام تُظهر نتائج االستقصاء والنّقاشات التي دارت يف املجموعات البؤريّة، فإنّ وجهة نظر النّساء تنطوي عىل مشاكل عدّة. عىل الرّغم من وجود أمثلة إيجابيّة، فإنّ النّساء يعانني من عدم القدرة عىل الوصول إىل مؤسّسات الدّولة هذه، أو أنّهن يشعرن أنّ هذه املؤسّسات تلحق بهنّ الضّ ر وتؤدّي إىل إضعافهنّ. لقد تكرّرت مشاعر رئيسيّة يف املجموعات البؤريّة كاإلذالل، والتّهيب، والشّعور بالعجز، وانعدام األمل وكذلك الغضب يف الكثري من األحيان. تناقش هذه الورقة العالقة املضطربة بني النّساء اللّ يت يسكنّ يف إرسائيل وبني مؤسّسات الدّولة اإلرسائيليّة. عىل الرّغم من أنّه يُفرتض أن تقوم هذه املؤسّسات بتزويد املواطنني عامّة، والنّساء خاصّة، بالحامية (القضائيّة، أو الجسديّة، أو االقتصاديّة أو ما شابه) عند الحاجة، فإنّ البحث يشري إىل أنّ النّساء كثريًا ما ميرُرْنَ بتجارب تكون فيها هذه املؤسّسات مصدرًا للخوف والتّوتّر. آسيا أسيتوشينا، إيريز زَمري10 | 09 النّساء اليهوديّات املواطنات يف إرسائيل من النّساء اليهوديّات املشاركات عن خوفهنّ من املؤسّسات املدنيّة، مثل التّأمني الوطني ومكتب العمل، 41.4% أبلغت منهنّ عن خوفهنّ من املؤسّسات األمنيّة، مثل الشّ طة، وحرس الحدود والهجرة والجيش.33% يف حني أبلغت من النّساء اليهوديّات أبلغن عن أنّ الشّ طة تثري لديهنّ مشاعر حادّة من انعدام األمان.38.3% تاتيانا: ״مجرّد التّفكري مبواجهة مع الشّ طة تثري يب الرّعب. أشعر بأنّني دومًا يف منزلة املشتبه فيها، أنّ مسؤوليّة إثبات أنّني جيّدة تقع دامئًا عىل عاتقي. ال سند لدي، فأنا أم وحيدة، لذا يخيفني ذلك أكرث״. ، عىل التّوايل). 9.0% و4.1%( يثري الجيش وحرس الحدود شعورًا بانعدام األمان لدى نسبة أصغر من النّساء من النّساء اليهوديّات أنّ الجيش يعطيهنّ شعورًا باألمان.68% تشعر أوسنات: ״أجل، الجيش يعطيني شعورًا بالحامية من جرياننا يف الشّ ق األوسط. جيش الدّفاع اإلرسائييل يحمينا من الدّمار״. يتطلّب هذا املعطى تعمّقًا ورشحًا. يف جميع أنحاء العامل تترضّر النّساء أكرث من الرّجال يف حالة وجود نزاعات وحروب بني القوميّات. إضافة إىل ذلك، فإنّ تاريخ إرسائيل يظهر أنّ الجيش ال مينع الحروب والنّزاعات، بل العكس متامًا؛ عند تجنّدهنّ، تعاين الكثري من املُجنّدات من التّحيّز الجنيس والعنف الجنيس ضدّهّن خالل فرتة الخدمة العسكريّة. ملاذا، إذًا، تستمرّ النّساء اليهوديّات بالقول بإنّ الجيش مينحهنّ شعورًا باألمان؟ من املرجّح أنّ شعور النّساء اليهوديّات بالتّهديد الوجودي صادق وحقيقيّ . يف غياب أيّ بديل واضح، ال يبقى أمامهنّ سوى االعتامد عىل الجيش. البديل، إذًا، هو العيش يف خوف وجوديّ دائم. إذا كان السّبب كذلك، وإذا أخذنا بالحسبان أنّ حكومات إرسائيل املتعاقبة استغلّت وتستغلّ كبرية إىل ذلك الحد...68% هذا الخوف الوجودي، قد ال تكون نسبة الـ من النّساء بالخوف وانعدام األمان عند التّعامل مع التّأمني الوطني.30% تشعر دانا: ״أشعر بأنّني أعتمد كثريًا عىل التّأمني الوطني، وأنّ لكلّ قرار صغري يتّخذونه تأثريًا مصرييًّا يف حيايت، مّام يجعلني أرش بالعجز والرّهاب״. مارينا: ״أذهب إىل التّأمني الوطني كمن يذهب إىل ساحة املعركة. سوف ينتزعون منّي قدر اإلمكان، لكن عندما أستحقّ فإنّهم يفعلون كلّ ما بوسعهم لئلّ أحصل عليه״.- الحصول عىل يشء ما أي ״مؤسّسة التّأمني - يُفرتض أن تزوّدنا هذه املؤسّسة باألمان االقتصادي يف أكرث لحظات الحياة قسوة، لكن يتّضح أنّها أكرث من يهدّد شعور النّساء باألمان ويقوّضها من بني جميع املؤسّسات املدنيّة.- الوطني״ منهنّ بالخوف من املحاكم الدينية.22.4% من النّساء، يف حني تشعر17.6% تثري املحاكم املدنيّة شعورًا بانعدام األمان لدى مريا: ״لهذه املحاكم سيطرة بالغة عىل حياتنا، وهذا ليس من صالح النّساء. كيف يُعقل أن يرتكني زوجي، وأن تكون لهذه املحاكم السّ لطة لتقرّر: هل أنا امرأة مهجورة أم ال؟!״ الشّ عور باألمن واألمان لدى النّساء ومؤسّسات الدّولة يف إرسائيل ليست هذه النّسبة مفاجئة، إذا أخذنا بعني االعتبار أنّ املحاكم الدينية هي عبارة عن مؤسّسات بطريركيّة تسيطر عىل قانون األحوال الشّخصيّة. ، عىل التّوايل).6.3% و9.5%( نسب قليلة فقط تشعر بانعدام األمان يف ما يخصّ التّعامل مع الخدمات االجتامعيّة ومكتب العمل النّساء الفلسطينيّات املواطنات يف إرسائيل رصّحن بأنّهن يخفن من املؤسّسات املدنيّة واألمنيّة.60% ،من بني النّساء اللّ يت شاركن يف االستقصاء من النّساء الفلسطينيّات املواطنات يف إرسائيل، بينام تعطي نفس 32.9% بالنّسبة إىل املحاكم الدينية، فتخاف منها منهنّ.37.7% املحاكم شعورًا باألمن بالنّسبة لـ يف بعض القضايا يدعم القضاة يف - نرسين: ״طلّقت يف املحكمة الدينية. األمر يتعلّق بدرجة كبرية بالقضيّة العينيّة املحاكم الدينية النّساءَ، مثل قضيّة الوصاية عىل األطفال، ويف بعض القضايا يف إمكانهم إحداث مشاكل جدّيّة״. بخصوص املحاكم الدينية، يُظهر االستقصاء صورة مثرية لالهتامم. يبدو أنّ لهذه املحاكم أهمّيّة قصوى يف حياة النّساء الفلسطينيّات، حيث تلعب املحكمة دورًا مزدوجًا. تعكس األرقام االزدواجيّة والتّناقض يف موقف النّساء الفلسيطينيّات من املحاكم الدينية. من جهة، فإنّ موقف املحاكم الدينية هو موقف بطريريك بدرجة كبرية، وبهذا فإنّها ترضّ مصالح النّساء وتقوّض شعورهنّ باألمان. من جهة أخرى، تعطي املحاكم الدينية شعورًا بالحكم الذّايت القومي، حيث أنّها من املؤسّسات الوحيدة املوجودة تحت سلطة الفلسطينيّني أنفسهم. عالوة عىل ذلك، فقد رصّحت النّساء اللّ يت شاركن يف املجموعات البؤريّة أنّهن يعتربن املحاكم الدينية أكرث ودًّا، وأسهل للوصول مقارنة باملحاكم املدنيّة. منهنّ أبلغن أنّ املؤسّسة تعطيهنّ 15.9% ّ من النّساء الفلسطينيّات يخفن من مؤسّسة التّأمني الوطني، يف حني أن5.7% شعورًا باألمان. تشعر العديد من النّساء الفلسطينيّات أنّ هنالك صعوبة يف الوصول إىل مؤسّسة التّأمني الوطني، بسبب صعوبة الوصول إىل املكتب نفسه وصعوبة التنقّل عرب البريوقراطيّة املُعقّدة. إضافة إىل ذلك، أفادت املجموعات البؤريّة أنّ للعديد من النّساء الفلسطينيّات معلومات ناقصة بخصوص الحقوق التي يستحققنها، أو أنّهن لسن عىل علم بهذه الحقوق ولهذا فإنّهنّ ال يتوجّهنَ أصلً إىل مؤسّسة التّأمني الوطني؛ هكذا، تصبح املؤسّسة عدمية األهمّيّة يف حياتهنّ. منهنّ يشعرن أنّه يعطيهنّ شعورًا باألمان. ال ترى 6.4% ّ من النّساء الفلسطينيّات يخشني من الجيش، يف حني أن5.7% النّساء يف الجيشَ مصدرًا للخوف أو للشّعور بعدم األمان. تجدر اإلشارة إىل أنّ النّساء اللّ يت قمنا مبقابلتهنّ كنّ نساء من 44.3% فلسطينيّات مواطنات يف إرسائيل يعشن داخل الخط األخرض، لذا فإنّ احتكاكهنّ بالجيش محدود. تخشىى النّساء الفلسطينيّات من حرس الحدود. من خالل املقابالت التي أجريناها، برزت عدّة عوامل لذلك: تخوّف من أن ينظروا إليهنّ كـ״تهديد إرهايب״، خوف من املذلّة وخوف من التّفتيش الجسدي. رنا: ״أنا متزوّجة من رجل من الضّ فة الغربيّة. نعيش يف إرسائيل منذ سنوات، ولدينا طفالن. عندما قرّرنا الذّهاب إىل آسيا أسيتوشينا، إيريز زَمري12 | 11 تركيا يف رحلة عائليّة، أرصّوا يف حرس الحدود أن يرافقوا ابنتي، والتي تبلغ من العمر مثانِ سنوات، إىل املرحاض. شعرت بأنّهم يتعاملون مع أربعتنا وكأنّنا عائلة من اإلرهابيّني. لقد كانت الرّحلة مبثابة صدمة يل ولألطفال״. رىل: ״... بعرثوا أموري وفتّشوها بدقّة، وأجروا يل تفتيشً ا جسديًّا. بكيت كثريًا هناك. لديهم القوّة، ومل تكن يل قيمة كإنسانة״. إنّ تجربة مواجهة حرس الحدود هي إحدى أصعب التّجارب التي ميرّ بها الفلسطينيّون املواطنون يف إرسئيل. يشعر الرّجال والنّساء عىل حدّ سواء بانعدام الحيلة، وباالقتحام إىل حيّزهم الخاص وباملذلّة. تشعر النّساء بصعوبة التّجربة بشكل خاص عندما يتعلّق األمر بالتّفتيش الجسدي، الذي تعتربه النّساء مؤذيًّا جدًّا. نجوان: ״عندما سافرت إحدى صديقايت إىل خارج البالد، طلبوا منها نزع جميع ثيابها والبقاء بثيابها الدّاخليّة، فانفجرت بالبكاء فورًا״. كذلك، أشارت النّساء التي أجريت معهنّ املقابالت أنّه لدى تعاملهنّ مع املؤسّسات املدنيّة، فإنّهنّ يفضّ لن املوظّفني العرب بسبب اللّغة وبسبب االعتقاد بأنّهم قد يساعدونهنّ أكرث من املوظّفني غري العرب. املكانة االقتصاديّة النّساء اليهوديّات فقط من النّساء 31.5% من النّساء اليهوديّات ذوات الدّخل املنخفض من مؤسّسات الدّولة املدنيّة، مقارنة بـ50% تخىش من بني النّساء ذوات الدّخل املنخفض واجهوا إذاللً أو القوا إساءة من طرف العاملني يف 10% .ذوات الدّخل املرتفع فقط من النّساء ذوات الدّخل املُرتفع.3.5% املؤسّسات املدنيّة، مقارنة بـ من ذوات الدّخل املرتفع.27% من النّساء ذوات الدّخل املنخفض يخشني مؤسّسات الدّولة ״األمنيّة״، مقارنة بـ37% نرى بوضوح، إذًا، أنّه يف وسط النّساء اليهوديّات، كلّام كانت املكانة االقتصاديّة للمرأة أكرث انخفاضً ا، فإنّ تخوّفها من مؤسّسات الدّولة، املدنيّة و»األمنيّة» عىل حدّ سواء، يزداد. النّساء اليهوديّات من ذوات 43.9% من النّساء الفلسطينيّات ذوات الدّخل املنخفض من مؤسّسات الدّولة املدنيّة، مقارنة بـ70% تخىش الدّخل املتوسّط أو املرتفع. يف ما يتعلّق باملؤسّسات ״األمنيّة״، هنالك أيضً ا فروق بني النّساء ذوات الدّخل املنخفض وبني ، عىل التّوايل).47.5% و69.5%( ذوات الدّخل املتوسّط أو املرتفع يظهر من املُعطيات أنّه يف وسط النّساء الفلسطينيّات، فإنّ للمكانة االقتصاديّة تأثريًا أقوى من التّأثري لدى النّساء اليهوديّات. املجموعات املُهمّشة كثريًا ما تزعم املؤسّسات أنّها تخدم املصلحة العامّة، يف حني أنّها تقوم باستنساخ موازين قوى غري متكافئة ، أو تقوم الشّ عور باألمن واألمان لدى النّساء ومؤسّسات الدّولة يف إرسائيل بتهميش القضايا التي تهمّ مجموعات معيّنة كاألقلّيّات العرقيّة، أو النّساء املتقدّمات يف السّن أو غريها من املجموعات. يف أحيان كثرية، تواجه النّساء يف املجموعات السّكانيّة املهمّشة مصاعب أكرث يف العديد من املجاالت الحياتيّة مقارنة بالنّساء اللّ يت ينتمني إىل مجموعات أخرى؛ من ضمن هذه املجاالت قضيّة التّعامل مع مؤسّسات الدّولة. تخلق القضايا من النّساء اليهوديّات اللّ يت 20.3% ّالتي متيّز تجاربهنّ مصادر إضافيّة من الخوف والتّوتر. عىل سبيل املثال، يف حني أن من بني النّساء اللّ يت أتني إىل 34.6% وُلِدن يف إرسائيل يشعرن بالخوف من املحاكم الحاخاميّة، فإنّ النّسبة ترتفع إىل إرسائيل من االتّحاد السّوفييتي السّابق. كاتيا: ״يف إرسائيل طلّقت زوجي األوّل. أثارت يب التّجربة نفورًا مرعبًا. كانت املحكمة آخر مكان كنت أريد أن أجد نفيس فيه. كلّ قضيّة اليهوديّة شكّلت مشاكل عدّة، هي يف الخالصة ضدّ املرأة. بالنّسبة إليهم أنا أنتمي إىل منزلة دنيا״. 11.1% فقط من النّساء أشكنازيّات األصل بالخوف من حرس الحدود، فإنّ النّسبة تصبح7.5% وبشكل مشابه، بينام تشعر .22.7% - من بني النّساء الشّ قيّات األصل. أمّا النّسبة من ضمن النّساء املُتحدّثات بالرّوسيّة فتصل إىل ثالثة أضعاف املجموعات املُهمّشة بإفراط كلّام كانت املرأة أكرث تهميشًا، فإنّ التّجارب التي تخوضها لدى مواجهة مؤسّسات الدّولة هي أصعب. يف العديد من األحيان، إنّ النّساء املُعوَّقات، أو املثليّات جنسيًّا، أو القادمات من أثيوبيا، أو النّساء دون مواطنة إرسائيليّة (من املهاجرات اللّ يت يأتني بحثًا عن العمل، أو اللّجئات) أو ضحايا االتّجار بالنّساء، ال يحظنيَ بأبسط الحقوق. أضعاف من نسبة النّساء غري 4 نسبة النّساء املُعوّقات اللّ يت خضن تجربة مؤذية من طرف مؤسّسات الدّولة أكرب بـ ). تبلغ النّساء املُعوّقات عن أنّ التّعاطي مع مؤسّسات الدّولة 8.5% ، مقابل33.3%( املُعوّقات اللّ يت مررن بتجربة مشابهة يجعلهنّ يشعرن بالعجز واالعتامد بشكل أعمق. حانا: ״لديّ إعاقة، وازداد وضعي سوءًا. قدّمت مستندات يك يرفعوا نسبة إعاقتي. مل أنم طوال ليالٍ من شدّة التّوتّر. يف اللّقاء قالوا يل عن حالتي إنّها ״ال يش״. هذا يعني أنّني أعاين من املرض ويف الوقت ذاته أعتذر وأطلب الصّ دقة״. تواجه النّساء املثليّات صعوبات يف التّسجّل كوالدات أو كأمّهات غري بيولوجيّات. عامًا ليست مسجّلة كأمّها״.15 نينا: ״أصبح عمر ابنتي سنة ونصف، ولكنّ رشيكتي منذ وعىل سبيل املثال، تعترب النّساء من إرتريا أنّ كونهنّ غري يهوديّات وسوداوات يف آن واحد، إضافة إىل مكانتهنّ كطالبات ملجأ أو الجئات، يلعبان دورًا مهمًّ يف شعورهنّ بانعدام األمان. بوتانيا: ״يف املُستشفى، عندما ذهبت أللد طفيل، رفضوا مساعديت... عمليّة تجديد تأشرية الدّخول هي عمليّة اعتباطيّة كلّيًّا وتعتمد عىل مزاج الشّ اب الذي يعالج طلبي يف وزارة الدّاخليّة״. آسيا أسيتوشينا، إيريز زَمري14 | 13 نقاش يف املجموعات البؤريّة، تحدّثت النّساء عن اإلذالل وعن الشّعور بالتّهديد الذي يراودهنّ عند التّوجه إىل مؤسّسات الدّولة. لتفادي هذه التّجارب، تبذل النّساء قصارى جهودهنّ لالستعانة بخدمات هذه املؤسّسات بأقلّ قدر ممكن. إنّ األثر النّفيس القايس لطريقة تعامل مؤسّسات الدّولة ولسياسات عملها بوسعه أن يجعل النّساء يشعرن بانعدام الحيلة والصّوت، وبأنّهن مقصيّات من الخدمات التي يستحققن الحصول عليها من الدّولة. ليمور: ״يف العديد من األحيان، نكون مؤهّلني للحصول عىل خدمة ما (من الشّ ؤون االجتامعيّة أو التّأمني الوطني) لكنّ السّ ياسة الفعليّة للمؤسّسة تقيض مبنعنا من الحصول عىل هذه الخدمة، كأنّ عملهم يتلخّص يف تحديد من املؤهّلة ومن غري املؤهّلة للحصول عليها، وكأنّ كلّ من تأيت لطلب الخدمة فغالب الظّن أنّها تكذب״. إنّ إخفاقات املؤسّسات التي ال تعمل كام يجب ال تقترص فقط إىل درجة جعلهنّ - عىل االمتناع عن تقديم الخدمات التي يفرتض أن تقدّمها. هذه املؤسّسات تجعل النّساء يشعرن بالعجز ومتنع عنهنّ إمكانيّة الوصول إىل الحقوق واالمتيازات. رصّحت العديد من النّساء يف املجموعات البُؤريّة أنّهنّ ال - يخرسن يعلّقن أيّ آمال يف مؤسّسات الدّولة، وأنّهن يتوجّهن إىل هذه املؤسّسات بأقل قدر ممكن. ريم: ״أفضّ ل ألّ تكون لديّ أيّ عالقات مع هذه الخدمات االجتامعيّة. ال أحبّ الذّهاب إىل هناك، حيث أشعر أنّني متسوّلة. لذا أبذل قصارى جهدي لتفادي هذه املؤسّسات״. قضيّة أخرى أُثريت يف البحث هي شعور النّساء باعتامدهنّ الكلّ ّ عىل املؤسّسات التي يتوجّهن إليها. إنّهن يشعرن بأنّ املؤسّسات تسيطر عىل حياة من تتقدّم إليها. شرييل: ״التّخوّف هو من السّ عة التي تستطيع فيها هذه املؤسّسات أن تقوّض وجودك اآلمن واليومي. للمؤسّسات سيطرة كبرية عىل حيايت، وهذا يضعفني جدًّا״. نستنتج من البحث أنّ املشكلة ال تنبع من تعامل املوظّفني أو املوظّفات، بل من طريقة عمل املنظومة ككل. آنا: ״لقد صادفت كذلك موظّفني حاولوا أن يساعدوين. لكنّني، أمام املنظومة الكلّيّة، أشعر كحرشة صغرية تدور يف دائرة مفرغة من اليأس״. ملخّص: طلب الحامية من املنظور املدين، أُقيمت الدّولة يك تقدّم الخدمات والحامية لسكّانها. من هذا املنطلق، مثّة تعاقد بني املواطنني والدّولة تلتزم مبوجبه املواطِنَة بدفع الضّ ائب وبالحفاظ عىل قوانني الدّولة، يف حني أنّ الدّولة تلتزم بتوفري الحامية الجسديّة وبتغطية كافّة االحتياجات االجتامعيّة مثل التّ بية، والصّحة، واإلسكان وتوفري الرّزق. هنالك مجموعة أخرى وهي مجموعة النّساء اللّ يت يسكنّ يف إرسائيل ويستحققن بعض الحقوق بحسب القانون الدّويل. تظهر لنا نتائج هذا البحث أنّ النّساء ال يَرَوْنَ أنّ الدّولة تفي بوعودها. عىل هذه النّتائج أن تطرح أسئلة جوهريّة أمام واضعي السّ ياسات، إذ إنّها تستوجب إجراء فحص شامل من طرف مؤسّسات الدّولة بكلّ ما يتعلّق بالدّور الذي تقوم به، وبعمليّة إيصال الخدمات إىل من يستحقّها. كثريًا ما تشعر النّساء بالعجز وبعدم القدرة عىل إحداث تغيري يف أداء هذه املؤسّسات (وتربز الشّ طة، إىل جانب مؤسّسة التّأمني الوطني، كاملؤسّستني اللّتني تثريان أكرب قدر من التّخوف بدل الشّ عور بالحامية). تكمن اإلجابات عن هذه التّساؤالت أوّلً يف إدراك النّساء للواقع، ويف فهم تجربة اللقاء بينهنّ وبني مؤسّسات الدّولة. ابتداءً من هذه النّقطة، سيكون يف اإلمكان التّ كيز عىل تغيري الوضع القائم. مثّة حاجة إىل بناء تحالفات جديدة بني مؤسّسات الحكومة، عىل جميع مستوياتها، وبني منظّامت املجتمع املدين. يحقّ للنّساء العيش بكرامة وأن يتمّ التّعامل معهنّ باحرتام وعدل من قبل الدّولة. :פרוייקט מדד הביטחון של נשים נתמך באדיבותם של مرشوع مؤرش األمن واألمان للنساء بدعم من: 60% נשים פלסטיניות חוששות ממוסדות אזרחיים من النساء الفلسطينيات يخفّن من املؤسّ سات املدنيّة واألمنيّة41.4% נשים יהודיות חוששות ממוסדות אזרחיים من النّساء اليهوديّات يخفّن من املؤسّ سات املدنيّة עיצוב: סטודיו עגול